W 1525 roku Albrecht Hohenzollern, ostatni Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego, złożył królowi Zygmuntowi I Staremu hołd lenny, przyjmując wyznanie luterańskie. Tym samym uczynił Prusy pierwszym w Europie państwem wyznania luterańskiego. Co to oznaczało dla mieszkańców? Jak reformacyjne postulaty Marcina Lutra zmieniły życie mazurskiej ludności?
Tym zagadnieniom poświęcona została konferencja naukowa 500-lecie Reformacji na Mazurach, którą 19 września zorganizowali w Ełku: Fundacja Wsparcia Nauki i Biznesu, Muzeum Historyczne w Ełku i Parafia Ewangelicko-Metodystyczna Miłości Bożej. Różnorodność tematów – od teologicznych, przez historyczne i społeczne, po kulturowe – pozwoliła spojrzeć na reformacyjną rolę z wielu perspektyw.
Reformacja ukształtowała mazurską tożsamość
– Reformacji na Mazurach zawdzięczamy przede wszystkim całą spuściznę kulturową, pielęgnowanie dawnej polszczyzny oraz całe dziedzictwo mazurskie związane z mazurską gwarą, z bardzo specyficzną mazurską tożsamością, ukształtowaną właśnie przez Reformację – mówił Magazynowi Relacje dr Piotr Szatkowski, badacz społeczności mazurskiej, który podczas konferencji wygłosił referat o słownictwie religijnym w języku Mazurów Pruskich.
Do języka odniósł się również dr Rafał Żytyniec, dyrektor Muzeum Historycznego w Ełku, podkreślając, że „Mazurzy, który już wcześniej osiedlali się na tych terenach, jeszcze za panowania zakonu krzyżackiego, zaczęli modlić się w języku polskim”.
– Liturgia w kościele też była w języku polskim. Przełożono na język polski pisma liturgiczne – dodał.
Tu nie sposób nie wspomnieć o zasługach Jana i Hieronima Małeckich, nierozerwalnie związanych z Ełkiem i działających na rzecz oświaty na Mazurach. Ich działalność przybliżył Wiktor Marek Leyk, działacz zaangażowany w sprawy społeczności mazurskiej. Co konkretnie wniósł luteranizm do życia Mazurów?
– Przede wszystkim pismo w języku narodowym, używanie języka narodowego. Przetłumaczenie Biblii i postylli Nowego Testamentu na język polski, który dla Mazurów był językiem ojczystym. Pierwsze druki ukazały się w Królewcu (…), natomiast tutaj, w Ełku, działał wtedy Jan Małecki, a potem jego syn Hieronim. Mieli drukarnię druków polskich pisanych gotykiem, szwabachą lub inaczej szryftem krakowskim. A dlaczego? Bo Małecki pochodził właśnie ze Starego Sącza, przybył tutaj i „przyniósł” czcionkę gotycką, którą nazywano popularnie krakowskim szryftem.
Jan Małecki drukował w Ełku teksty religijne i polskie książki dla Mazurów. Przetłumaczył na język polski między innymi „Mały katechizm” Marcina Lutra, zaś jego syn, Hieronim, przygotował przekład opublikowany w 1615 roku. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że Hieronim Małecki był jednym twórców literackiej polszczyzny.
Reformacja – 500 lat później
Konferencja została podzielona na dwie części, z których pierwsza dotykała zagadnień historycznych, a druga – współczesności. Wśród prelegentów: dr hab. Rafał Leszczyński, ks. dr hab. Kazimierz Bem, bp dr Edward Puślecki, prof. dr hab. Zbigniew Chojnowski, dr Piotr Szatkowski, mgr Hubert Górski, prof. dr hab. Kalina Wojciechowska, prof. dr hab. Mirosław Patalon, ks. mgr Monika Zuber, mgr Sławomir Majoch i mgr Michał Misztal.
Spotkanie, poza naświetleniem rysu historycznego i upowszechnianiu dokonań Reformacji, stanowiło sposobność do rozmów o współczesnym znaczeniu jej dziedzictwa. Temat referował biskup dr Edward Puślecki w wystąpieniu pod hasłem „Reformacja niejedno ma imię”, poruszając kwestie ekumenizmu.
Jeden z gości honorowych konferencji, biskup Andrzej Malicki, przekonywał, że „Kościół stale się reformuje”.
– To nie tylko XVI wiek, ale – tak jak słyszymy podczas konferencji – Reformacja właściwie cały czas się dzieje. Ważne jest, byśmy pamiętali o jej pryncypiach. (…) Mówiąc o ekumenizmie, on ma różne odcienie i barwy. Dzisiaj współpracujemy w gronie siedmiu Kościołów różnych tradycji: od prawosławia, poprzez Kościoły starokatolickie i ewangelickie, a także Kościół Chrześcijan Baptystów. Dzisiaj nie potrzebujemy już jedynie instytucji, ale potrzebujemy świadectwa nas, ludzi wierzących.
Ja rozumiem też ekumenizm jako coś, co sprawia, że chrześcijaństwo staje się atrakcyjne dla innych, którzy być może jeszcze nie poznali Boga albo zrazili się tym czy innym wyznaniem. (…) Dla mnie ekumenizm przede wszystkim jest ważny w takiej postaci praktycznej – działań, które podejmujemy wspólnie jako Kościoły chrześcijańskie.
Konferencję 500-lecie Reformacji na Mazurach objęli honorowymi patronatami: prezydent Ełku Tomasz Andrukiewicz, Zwierzchnik Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego RP bp Andrzej Malicki, Zwierzchnik Diecezji Mazurskiej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego RP bp Paweł Hause, Zwierzchnik Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w RP bp Semko Koroza i Muzeum Michała Kajki w Ogródku. Patronami medialnymi byli: Radio 5, Gazeta Olsztyńska, Rozmaitości Ełckie i Magazyn Relacje.
